Uyghur Oqughuchilar Munbiri
Uyghur Oqughuchilar Munbiri

yawrupada oquwatqan, we yawrupagha kilip oqushqa qiziqidighan uyghurlar üchün pikir almashturush supisi
 
HomeHome  Uyghur Latin YiziqiUyghur Latin Yiziqi  CalendarCalendar  GalleryGallery  IzdeshIzdesh  XetküchlerXetküchler  FAQ (Soal-Jawablar)FAQ (Soal-Jawablar)  TizimlitishTizimlitish  mushtir bolungmushtir bolung  Kirish  
Latest topics
» Yengi Eza(lar)din Munber Ehlige Salam
by alibay 19.07.12 11:59

» 2012-yilliq wetendin kelgen oqush mukapat puligha iltimas qilish waqti toshup qaldi
by oghuzkb 02.05.12 3:25

» nijat hoshur akimizning körgezmisi yerlik xewerlerde
by oghuzkb 19.03.12 17:40

» Pseudomonas xinjiangensis sp – wetendin tepilghan bakterye
by Esra 28.12.11 13:37

» تۈركىيەدە ئوقۇش
by oghuzkb 26.12.11 2:47

» Germaniyege oqushqa kelgen zhongguoluq oqughuchilarning ozini tizimgha aldurush jedwili
by oghuzkb 19.11.11 14:36

» uyghur dokturlar heqqide
by Mung_kuy 10.09.11 11:19

» Xosh Xewer: Xinjiang tewelikidiki her millet oqughuchilirigha 2011. yildin bashlap oqush mukapat puli birildu.
by oghuzkb 05.09.11 4:26

» uyghur akadimyesige i'ane
by oghuzkb 30.08.11 13:57

ulinishlar
meripet

UA

Biliwal

UKIJ

Yulghun

TipTop

TipTop

meripet

Share Tewsiye
Diqqet

Bu peqet bir ilmi pikir almashturush supisi. eger bu yerdiki yazmilarda bashqilarning eser hoqoqigha, kishilik hoquqigha, jungxua xeliq jumhuryiti we yazghuchi özi yashawatqan dölettiki qanun-siyasetlerge xilapliq qilinidighan ehwal körülse, munbirimiz jawabkarliqni üstige almaydu, yazma yazghuchi özi ige boloshi kirek!


Share | 
 

 Abdushükür Muhemmetimin - tarixiy matiryalizim bilen islam tese'ewwupi arisida

Go down 
AptorMeséj
korshat
8.tomuz
avatar

Yézilmilar Sani : 325
töhpe : 615
tizimlatqan waqti : 2009-05-31
yishi : 34
Orni : Deutschland

YollashMawzu: Abdushükür Muhemmetimin - tarixiy matiryalizim bilen islam tese'ewwupi arisida   25.02.10 15:52

Abdushükür Muhemmetimin - tarixiy matiryalizim bilen islam tese'ewwupi arisida


- alim wapatining 15 yilliq munasiwiti bilen

Tahir Qahiri


bügün uyghurning 20- esirdiki büyük bilige adimi Abdushükür Muhemmet'imin ependi köz yumghinigha 15 yil boldi. bügün alimning hayat musapilirni, hayatning rehimsiz telwiliklirini, lezzetlik deqiqilirni özi bilen bille ötküzush sheripige muyesser bolghan Rena Mexsut xanimgha alimning chiriqini yandurup uning neslini dawamlashturush pursitige na'il bolghan oghullirigha, xoshmu diyelmey jan üzüp ketkinige saqmu-saq 15 yil boldi. u ketti, u rehimsizlik-tengsizlik, pitne-pasatlargha tolghan bu dunyani öz zamandashliri we wetendashlirigha tashlap bérip waqitsizla arimizdin ayrilghan idi.
rasit, u ürümchini öz reqiplirige, gheywetxorlargha, hesetxorlargha, shinjang uniwérsitétini uning bilen mertiwe, tör talishidighan ebgalargha azade tashlap bérip u alemge seper qilghan idi.

bügün néme üchün biz bu yerde alimni sighinish ichide tilgha alimiz? Abdushükür Muhemmet'imin néme üchün kishiler teripidin qedirlinip tilgha ilinidu? bu su'algha kichik bir qanche betlik yazma arqiliq jawap bérip oqurmenlerning qayilliqigha érishish mumkin bolmisimu, kemine mu'ellip oqush püttürüsh imtihanigha bir nechche kün qalghinigha qarimastin alimning ilmiy töhpiliri heqqide ikki éghiz bolsimu toxtilip merhumgha bolghan semimi we chin bolghan eslesh hisyatimni ipade qilish niyitide yéziq üstili aldida alimning rohi bilen sirdiship olturuptimen.

melum menidin ilip éytqanda uyghurlarning 20- esir pelsepe-idiye tarixi Abduqadir Damollam bilen A. Muhemmet'iminning paténiti déyishkimu bolidu. 20- esirning bashlirida Abduqadir Damollam 19- esirning axirida dunyada shekillengen islam jeddichilik idiyisini uyghur xelqining en'eniwi islam chüshenchiliri bilen birleshtürüp özining köz qarashlirini < ammigha nesihet >, < zörür eqidiler > namliq eserliride otturigha qoyghan idi. Abduqadir Damollam uyghur islam medris pelsepisige izchil sel qarap kelgen, millet uqumini öz eserliride tilgha alghan. u özining meshhur esiri < zörür eqidiler > de : ---- milletning xar we zebun bolushidiki asasliq seweb ittipaqsizliq we nadanliqdur ---- dep yazsa, < ammigha nesihet > namliq esirde : ---- her qandaq ishning özlükidin meydangha chiqishini tengri ibadet qilmighanliqdur ---- dep danalarche pikir yürgüzidu. Abduqadir Ezizi ( Abduqadir Damollam ) uyghur islam ölima, peylasoplirining eng axirqi wekili süpitide 20- esirning aldinqi yérimidiki uyghurlarning idiye tarixida muhim rol oynaydu. emeliyette 20- esirning aldinqi yérimidiki uyghur idiyisini mushu yönilishtin we bilishtin halqip kételmigen déyishkimu bolidu.

merhum alim Abdushükür Muhemmet'imin heqiqi yusunda yingi dewrining yeni 20- esirning kiyinki yérimining mehsuli. u lenjuda markisizmliq pelsepe ügengendin bashlap bu idiyini xili uzun mezgilgiche, ömrining axirghiche dunyani bilishning wastisi dep tonup kelgen idi. kiyinki eserliride islam tessewupining tüsimu xilila qoyuq. alimning < ömür telqinliri >, < arifname >, < a'ile >, < rohni saghlamlashturush- milletni güllendürüshning muqeddimisi > (bu eserler "xinjang medenyiti" zhurniligha bisilghan---tehrirdin) qatarliq eserlirige köz yügrütkinimizde bu ikki idiyining zich birikip ketkenlikini jezim qilalaymiz.

merhum alimning ijadiy emgeklirini chong jehettin pelsepe, pelsepe tarixi tetqiqati, merkizi asiya - uyghurshunasliq tetqiqati dégen ikki chong türge, edebiy eserlirini po'éziye we tenqidiy tüs alghan maqaliler we undin bashqa edebiy maqaliler dégen türlerge bölüshke bolidu. merhum alim uyghurlarning kilassikliridin Farabi (Farabining qaysi milletke teweliki izchil talash- tartish qiliniwatqan bir mesle), Yüsüp Xas Hajib, Elishir Nawayi, Zeliliy qatarliqlarning eserlirini xili chongqur tetqiq qilghan idi.

alimning köz qarashliri, pelsepe idiyiliri burunqilarning köz qarashlirini öginish tetqiq qilish asasida shekillengen bolup, bu köz qarashlar < a'ile >,< ömür telqinliri >,< rohni saghlamlashturush-milletni güllendürüshning muqeddimisi >, < Uyghur pelsepe tarixi >, < Farabi we uning pelsepe sistémisi >, < sewdaliq te'ejjüpnamisi > dégen eserliride öz ipadisini tapqan. bularning ichide mining diqqitimni eng chikidighini mini özige bekmu mehliya qilidighanliri alimning < a'ile > we < rohni saghlamlashturush-milletni güllendürüshning muqeddimisi > dégen ikki esiridur. alim < a'ile > namliq esiride bir milletning aile köz qarishini milletning mewjutluq derijisige kötürüp, itiqad tüsini alghan ghayiwi muhebbet (amraqliq : qedimki uyghurlar muhebbetning ornigha buni qollanghan) köz qarishini otturigha qoyghan. bu emeliyette bügünki zamaniwi dunyadiki firo'idizimchilar wekillik qilghan muhebbet - qorqushtin qichish, yalghuzluqtin qichish, jinsi telepni qandurush dégen idiyelerdin tüptin perqlinip , gherb pelsepisining ellamisi Platonning muhebbet(amraqliq) köz qarishigha oxshaydu. (Freud ning rohiy analiz telimati we uning shagirtliri kiyin dawamlashturghan heddidin ziyade jinsiy erkin jemiyet qurush heqqidiki köz- qarashlarni xata dep ketkilimu bolmaydu. lékin Freud insaniyetnig barliq medeniyiti insanning hawayi hewisning bisilishidin, cheklinishidin shekillen'gen dep qaraydu)

< rohni saghlamlashturush-milletni güllendürüshning muqeddimisi > biz néme üchün alimning bu bir parche maqalisini tom-tom kitapliridinmu artuq körüp bu yerde bu heqte sözleshni layiq taptuq ? men eslide bu heqte gherbning tarixi we bügünki roh chüshenchisi bilen birleshtürüp alimning bu maqalisini opératsiye qilip béqishni uzundin biri könglümge püküp kéliwatattim, lékin waqit we shara'it tüpeylidin hazirche bu niyitimdin yandim.

alim néme üchün roh toghrisida sözleydu ? néme üchün milletni güllendürüshning muqeddimisi rohni saghlamlashturushta dep chüshinidu ? Uyghur tarixida rohning muhimliqini peqet 20- esirdila chüshengendimu?

Uyghurlarning 1300 yilliq yéziq tarixida roh mesilisi biwaste tilgha ilinghan yazma menbeler bolmisimu, lékin 760- yili Uyghur yaylaq impériyisining xaqani Bögüxanning mani dinini dölet dini qilip élan qilishi, 960- yili Sultan Sutuq Bughraxanning islamni Uyghur Qaraxan dölitining dölet dini qilip békitishi Uyghurning ikki qétimliq roh kirzisini bashqilardin din qobul qilish arqiliq hel qilishqa urunup baqqanliqini chüshendürdighandek qilidu. 11- esirning ikkinchi yérimida Yüsüp Xas Hajib néme üchün < Qutadghubilik >(bext ata qilghuchi bilim) namliq esirini yézip Qaraxaniylar hökümdarlirigha hediye qilidu? emeliyette, Yüsüp Xas Hajip qurulghinigha 200 yilgha yéqin bolghan qaraxaniylar hakimiyiti ichidiki roh kirzisini tonup yetkendek we buni bilim we exlaq arqiliq hel qilmaqchi bolghandek qilidu (epsus, bügünki zaman ilim-pinida xas hajibning bu esiri mezmun we idiye étibari boyiche sistémiliq tetqiq qilinmidi. tarixtin bügünge qeder merkizi asiya türkiy xeliqlirining eyni zamangha nisbeten dunya heqqidiki bir qeder chongqur bolghan bilishning belgisi bolghan bext ata qilghuchi bilim köz-qarishimu toluq chüshinilmidi, a'ile terbiye desturigha tiximu aylinalmidi). oxshashla 20- esirning bashlirida Abduqadir Damollam, Abduxaliq Uyghur, Memtili Toxtaji Tewpiq, Qutluq Shewqi we Nasuha qatarliq islamiyet muhitida yétilgen kishiler shu dewrning jeditlik idiyiliri bilen Uyghurni güllendürüshke urunup béqishning özimu Uyghurlarda roh kirzisining mewjutluqini étirap qilghandek körünidu. shu wejidin ilip éytqanda Abdushükür Muhemmet'iminning roh mesilisini milliy güllinishke apirip taqishimu uyghur tarixidiki bir xil izchilliq we danaliq ikenlikige ten birimiz. elwette, Abdushükür Muhemmet'imin özining ismi zikri qilinghan bu parche maqaliside Uyghurlarning rohidiki késellikni üch jehettin--- hesetxorluq, yurtwazliq we saxta shöhrettin izdeydu we bu tügitilse milli güllinish emelge ashidu dep chüshinidu.

chong jehettin ilip éytqanda pelsepe nezeriyiwi pelsepe we qollinishchan pelsepe digendek ikki türge bölinidu. étika (exlaq) qollinishchan pelsepe ichidiki bir türdur.

A . Muhemmet'imin özining < a'ile> we < rohni saghlamlashturush-milletni güllendürüshning muqeddimisi> namliq eserliride bir xil yüksek exlaq, milli exlaq yaratmaqchi bolghandek qilidu. emeliyette, A . Muhemmetim'inning yaratmaqchi bolghini bir ewliyadur. ( bu yerdiki ewliyaning Nietzsche közde tutqan derijidin tashqiri adem, ewliya bilen oxshashliqi barmu dégen mesilige kiyin jawap birimiz ) Nietzsche ning Zarathustra simu exlaq yaritish bilen, xristi'an dinining chüshkün, ze'ip , kishini qul qilip qoyidighan exlaqni rehimsiz tenqid qilish bilen meshhurdur).

A . Muhemmet'imin idiyisi markisizm bilen islam tesewwupchi arisigha orunlashturulsa muwepiqdek qilidu. A . Muhemmet'imin tetqiqati noqul halda uning eserlirining asasi mezmuni kishilerge addiy halda teswirlep, kishilerning hezim qilishigha teyyar qilip bérish emes. bu xildiki tetqiqat A . Muhemmet'imin tesirge uchrighan markisizm eserlirini üginish ( emeliyette marksizmning pelsepisi Hegel we Feuerbach tin kelgen . bu yerde xiyali sotsiyalizm we iqtisad idiyisi közde tutulmidi) islam sherqtiki tesewwup we uyghur klassik edebiyati bilen sirdiship, bu idiyilerning tesirini A . Muhemmet'imin pelsepiwi eserliridin süzüp, uni gherb pelsepisi mudirinizim, kiyinki mudirnizimdiki Kant, Nietzsche, Schopenhauer, eng muhimi Heidegger, Derrida qatarliqlarning idiyisining yardimide chüshinish we izahlashqa urunup béqishtur. peqet mushundaq qilghandila tetqiqatchi A . Muhemmet'iminning idiyisini tépip chiqish bilen bir waqitta Uyghurning zihniyet (rohiyet) özlikini tépip chiqishqa ul salalaydu. (eskertish : men bu yerde 20- esirde uyghurlarning ichide Abduqadir Eziz bilen Abdushükür Muhemmet'imindin bashqa adem bir nerse yazmidi démekchi emes, bu yerde peqet pelsepige yatidighan dewrige wekillik qilalaydighan bu ikkiylenni 20- esirge wekil qilip chüshinishni layiq taptim. bu mining shexsi köz qarishim).

elwette, alimning eserliri kishiler teripidin söyüp oqulsa, üginilse, mulahize qilinsa we uning idiyisi yéngilansa alimningmu rohi xosh bolidu. alimni eslesh bashqilar moda qilip aghzidin chüshürmey sözlep yürgen < emdi Uyghurlardin bundaq adem chiqmaydu, hey sen mushu ademning eskerliridinmu qusur tapamsen > digendek heddidin ziyade gödeklerche qilinghan choqunush tüsini alghan jümliler bilen emes, belki uning eserlirini chüshinish bilen xaraktérlinidu. péqir ügengenlirimning azliqi, pikrimning yüzekilikige qarimay, merhum Abdushükür Muhemmet'imin eserliri we uning ilmi qimmiti heqqide azraq toxtilip öttüm. men bu yerde alimning yatqan yérining jennette bolishini ümid qilish bilen bir waqitta uninggha bolghan séghinish we uning eserlirini üginish, tetqiq qilishqa bolghan istikimning küchlük, niyitimning durusluqini qeyt qilimen.

yuqirilar mining 15 yildin biri Abdushükür Muhemmet'imin eserlirini üginish we bularni 10 yildin buyan gherb pelsepisidiki Nietzsche , Heidegger, Derrida qatarliqlarning eserliridin ügengenlirimge birleshtürüshtin peyda bolghan deslepki oylar, belkim köz qarashlirimda bir tereplimilik bolushi mumkin, oqurmenlerning tenqidiy pozitsiyide bolushini ümid qilimen.


Tehrirliguchi : Uyghur Oqughuchilar Munbiridin Körshat

Aldirashchiliqta bezi imla xataliqini tüztishke ülgürüp bolalmiduq, oqurmenlerning toghra chüshinishini ümüt qilimiz.

_________________
Büyük insanlar yingi pikirlerni tartishar,
Normal insanlar Netijini tartishar,
Kichik insanlar Kishilerni tartishar.


Eng axirqi qétim korshat teripidin 26.02.10 16:12 da özgertildi, jem'iy 14 qétim özgertildi.
Choqqigha qaytish Go down
korshat
8.tomuz
avatar

Yézilmilar Sani : 325
töhpe : 615
tizimlatqan waqti : 2009-05-31
yishi : 34
Orni : Deutschland

YollashMawzu: Re: Abdushükür Muhemmetimin - tarixiy matiryalizim bilen islam tese'ewwupi arisida   25.02.10 16:12




ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتىمىن - تارىخىي ماتېريالىزىم بىلەن ئىسلام تەسەۋۋۇپى ئارىسىدا



- ئالىم ۋاپاتىنىڭ 15 يىللىق مۇناسىۋىتى بىلەن

تاھىر قاھىرى


بۈگۈن ئۇيغۇرنىڭ 20- ئەسىردىكى بۈيۈك بىلگە ئادىمى ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئەپەندى كۆز يۇمغىنىغا 15 يىل بولدى. بۈگۈن ئالىمنىڭ ھايات مۇساپىلىرنى، ھاياتنىڭ رەھىمسىز تەلۋىلىكلىرىنى، لەززەتلىك دەقىقىلىرنى ئۆزى بىلەن بىللە ئۆتكۈزۇش شەرىپىگە مۇيەسسەر بولغان رەنا مەخسۇت خانىمغا ئالىمنىڭ چىرىقىنى ياندۇرۇپ ئۇنىڭ نەسلىنى داۋاملاشتۇرۇش پۇرسىتىگە نائىل بولغان ئوغۇللىرىغا، خوشمۇ دىيەلمەي جان ئۈزۈپ كەتكىنىگە ساقمۇ-ساق 15 يىل بولدى. ئۇ كەتتى، ئۇ رەھىمسىزلىك-تەڭسىزلىك، پىتنە-پاساتلارغا تولغان بۇ دۇنيانى ئۆز زامانداشلىرى ۋە ۋەتەنداشلىرىغا تاشلاپ بېرىپ ۋاقىتسىزلا ئارىمىزدىن ئايرىلغان ئىدى. راسىت، ئۇ ئۈرۈمچىنى ئۆز رەقىپلىرىگە، غەيۋەتخورلارغا، ھەسەتخورلارغا، شىنجاڭ ئۇنىۋېرسىتېتىنى ئۇنىڭ بىلەن مەرتىۋە، تۆر تالىشىدىغان ئەبگالارغا ئازادە تاشلاپ بېرىپ ئۇ ئالەمگە سەپەر قىلغان ئىدى.

بۈگۈن نېمە ئۈچۈن بىز بۇ يەردە ئالىمنى سىغىنىش ئىچىدە تىلغا ئالىمىز؟ ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن نېمە ئۈچۈن كىشىلەر تەرىپىدىن قەدىرلىنىپ تىلغا ئىلىنىدۇ؟ بۇ سۇئالغا كىچىك بىر قانچە بەتلىك يازما ئارقىلىق جاۋاپ بېرىپ ئوقۇرمەنلەرنىڭ قايىللىقىغا ئېرىشىش مۇمكىن بولمىسىمۇ، كەمىنە مۇئەللىپ ئوقۇش پۈتتۈرۈش ئىمتىھانىغا بىر نەچچە كۈن قالغىنىغا قارىماستىن ئالىمنىڭ ئىلمىي تۆھپىلىرى ھەققىدە ئىككى ئېغىز بولسىمۇ توختىلىپ مەرھۇمغا بولغان سەمىمى ۋە چىن بولغان ئەسلەش ھىسسىياتىمنى ئىپادە قىلىش نىيىتىدە يېزىق ئۈستىلى ئالدىدا ئالىمنىڭ روھى بىلەن سىردىشىپ ئولتۇرۇپتىمەن.

مەلۇم مەنىدىن ئىلىپ ئېيتقاندا ئۇيغۇرلارنىڭ 20- ئەسىر پەلسەپە-ئىدىيە تارىخىنى ئابدۇقادىر داموللام بىلەن ئا. مۇھەممەتئىمىننىڭ پاتېنىتى دېيىشكىمۇ بولىدۇ. 20- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئابدۇقادىر داموللام 19- ئەسىرنىڭ ئاخىرىدا دۇنيادا شەكىللەنگەن ئىسلام جەددىچىلىك ئىدىيىسىنى ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەنئەنىۋى ئىسلام چۈشەنچىلىرى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئۆزىنىڭ كۆز قاراشلىرىنى < ئاممىغا نەسىھەت >، < زۆرۈر ئەقىدىلەر > ناملىق ئەسەرلىرىدە ئوتتۇرىغا قويغان ئىدى. ئابدۇقادىر داموللام ئۇيغۇر ئىسلام مەدرىس پەلسەپىسىگە ئىزچىل سەل قاراپ كەلگەن، مىللەت ئۇقۇمىنى ئۆز ئەسەرلىرىدە تىلغا ئالغان. ئۇ ئۆزىنىڭ مەشھۇر ئەسىرى < زۆرۈر ئەقىدىلەر > دە : --- مىللەتنىڭ خار ۋە زەبۇن بولۇشىدىكى ئاساسلىق سەۋەب ئىتتىپاقسىزلىق ۋە نادانلىقدۇر--- دەپ يازسا. < ئاممىغا نەسىھەت > ناملىق ئەسىردە : --- ھەر قانداق ئىشنىڭ ئۆزلۈكىدىن مەيدانغا چىقىشىنى تەڭرى ئىبادەت قىلمىغانلىقدۇر ---دەپ دانالارچە پىكىر يۈرگۈزىدۇ. . ئابدۇقادىر ئەزىزى ( ئابدۇقادىر داموللام ) ئۇيغۇر ئىسلام ئۆلىما، پەيلاسوپلىرىنىڭ ئەڭ ئاخىرقى ۋەكىلى سۈپىتىدە 20- ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدىكى ئۇيغۇرلارنىڭ ئىدىيە تارىخىدا مۇھىم رول ئوينايدۇ. ئەمەلىيەتتە 20- ئەسىرنىڭ ئالدىنقى يېرىمىدىكى ئۇيغۇر ئىدىيىسىنى مۇشۇ يۆنىلىشتىن ۋە بىلىشتىن ھالقىپ كېتەلمىگەن دېيىشكىمۇ بولىدۇ.

مەرھۇم ئالىم ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ھەقىقى يۇسۇندا يىڭى دەۋرىنىڭ يەنى 20- ئەسىرنىڭ كىيىنكى يېرىمىنىڭ مەھسۇلى. ئۇ لەنجۇدا ماركىسىزملىق پەلسەپە ئۈگەڭەندىن باشلاپ بۇ ئىدىيىنى خىلى ئۇزۇن مەزگىلگىچە، ئۆمرىنىڭ ئاخىرغىچە دۇنيانى بىلىشنىڭ ۋاستىسى دەپ تونۇپ كەلگەن ئىدى. كىيىنكى ئەسەرلىرىدە ئىسلام تەسەۋۇپىنىڭ تۈسىمۇ خىلىلا قويۇق. ئالىمنىڭ < ئۆمۈر تەلقىنلىرى >، < ئارىفنامە >، < ئائىلە >، < روھنى ساغلاملاشتۇرۇش- مىللەتنى گۈللەندۈرۈشنىڭ مۇقەددىمىسى > (بۇ ئەسەرلەر "شىنجاڭ مەدەنيىتى" ژۇرنىلىغا بىسىلغان---تەھرىردىن) قاتارلىق ئەسەرلىرىگە كۆز يۈگرۈتكىنىمىزدە بۇ ئىككى ئىدىيىنىڭ زىچ بىرىكىپ كەتكەنلىكىنى جەزىم قىلالايمىز.

مەرھۇم ئالىمنىڭ ئىجادىي ئەمگەكلىرىنى چوڭ جەھەتتىن پەلسەپە، پەلسەپە تارىخى تەتقىقاتى، مەركىزى ئاسىيا - ئۇيغۇرشۇناسلىق تەتقىقاتى دېگەن ئىككى چوڭ تۈرگە، ئەدەبىي ئەسەرلىرىنى پوئېزىيە ۋە تەنقىدىي تۈس ئالغان ماقالىلەر ۋە ئۇندىن باشقا ئەدەبىي ماقالىلەر دېگەن تۈرلەرگە بۆلۈشكە بولىدۇ. مەرھۇم ئالىم ئۇيغۇرلارنىڭ كىلاسسىكلىرىدىن فارابى (فارابىنىڭ قايسى مىللەتكە تەۋەلىكى ئىزچىل تالاش- تارتىش قىلىنىۋاتقان بىر مەسلە)، يۈسۈپ خاس ھاجىب، ئەلىشىر ناۋايى، زەلىلىي قاتارلىقلارنىڭ ئەسەرلىرىنى خىلى چوڭقۇر تەتقىق قىلغان ئىدى.

ئالىمنىڭ كۆز قاراشلىرى، پەلسەپە ئىدىيىلىرى بۇرۇنقىلارنىڭ كۆز قاراشلىرىنى ئۆگىنىش تەتقىق قىلىش ئاساسىدا شەكىللەنگەن بولۇپ، بۇ كۆز قاراشلار < ئائىلە >،< ئۆمۈر تەلقىنلىرى >،< روھنى ساغلاملاشتۇرۇش-مىللەتنى گۈللەندۈرۈشنىڭ مۇقەددىمىسى >، < ئۇيغۇر پەلسەپە تارىخى >، < فارابى ۋە ئۇنىڭ پەلسەپە سىستېمىسى >، < سەۋدالىق تەئەججۈپنامىسى > دېگەن ئەسەرلىرىدە ئۆز ئىپادىسىنى تاپقان. بۇلارنىڭ ئىچىدە مىنىڭ دىققىتىمنى ئەڭ چىكىدىغىنى مىنى ئۆزىگە بەكمۇ مەھلىيا قىلىدىغانلىرى ئالىمنىڭ < ئائىلە > ۋە < روھنى ساغلاملاشتۇرۇش-مىللەتنى گۈللەندۈرۈشنىڭ مۇقەددىمىسى > دېگەن ئىككى ئەسىرىدۇر. ئالىم < ئائىلە > ناملىق ئەسىرىدە بىر مىللەتنىڭ ئائىلە كۆز قارىشىنى مىللەتنىڭ مەۋجۇتلۇق دەرىجىسىگە كۆتۈرۈپ، ئىتىقاد تۈسىنى ئالغان غايىۋى مۇھەببەت (ئامراقلىق : قەدىمكى ئۇيغۇرلار مۇھەببەتنىڭ ئورنىغا بۇنى قوللانغان) كۆز قارىشىنى ئوتتۇرىغا قويغان. بۇ ئەمەلىيەتتە بۈگۈنكى زامانىۋى دۇنيادىكى فىروئىدىزىمچىلار ۋەكىللىك قىلغان مۇھەببەت - قورقۇشتىن قىچىش، يالغۇزلۇقتىن قىچىش، جىنسى تەلەپنى قاندۇرۇش دېگەن ئىدىيەلەردىن تۈپتىن پەرقلىنىپ ، غەرب پەلسەپىسىنىڭ ئەللامىسى پلاتوننىڭ مۇھەببەت(ئامراقلىق) كۆز قارىشىغا ئوخشايدۇ. (فرۇئىدنىڭ روھىي ئانالىز تەلىماتى ۋە ئۇنىڭ شاگىرتلىرى كىيىن داۋاملاشتۇرغان ھەددىدىن زىيادە جىنسىي ئەركىن جەمىئەت قۇرۇش ھەققىدىكى كۆز- قاراشلارنى خاتا دەپ كەتكىلىمۇ بولمايدۇ. لېكىن فرۇد ئىنسانىيەتنىڭ بارلىق مەدەنىيىتى ئىنساننىڭ ھاۋايى ھەۋىسنىڭ بىسىلىشىدىن، چەكلىنىشىدىن شەكىللەنگەن دەپ قارايدۇ)

< روھنى ساغلاملاشتۇرۇش-مىللەتنى گۈللەندۈرۈشنىڭ مۇقەددىمىسى > بىز نېمە ئۈچۈن ئالىمنىڭ بۇ بىر پارچە ماقالىسىنى توم-توم كىتاپلىرىدىنمۇ ئارتۇق كۆرۈپ بۇ يەردە بۇ ھەقتە سۆزلەشنى لايىق تاپتۇق ؟

مەن ئەسلىدە بۇ ھەقتە غەربنىڭ تارىخى ۋە بۈگۈنكى روھ چۈشەنچىسى بىلەن بىرلەشتۈرۈپ ئالىمنىڭ بۇ ماقالىسىنى ئوپېراتسىيە قىلىپ بېقىشنى ئۇزۇندىن بىرى كۆڭلۈمگە پۈكۈپ كېلىۋاتاتتىم، لېكىن ۋاقىت ۋە شارا'ئىت تۈپەيلىدىن ھازىرچە بۇ نىيىتىمدىن ياندىم.

ئالىم نېمە ئۈچۈن روھ توغرىسىدا سۆزلەيدۇ ؟ نېمە ئۈچۈن مىللەتنى گۈللەندۈرۈشنىڭ مۇقەددىمىسى روھنى ساغلاملاشتۇرۇشتا دەپ چۈشىنىدۇ ؟ ئۇيغۇر تارىخىدا روھنىڭ مۇھىملىقىنى پەقەت 20- ئەسىردىلا چۈشەنگەندىمۇ؟

ئۇيغۇرلارنىڭ 1300 يىللىق يېزىق تارىخىدا روھ مەسىلىسى بىۋاستە تىلغا ئىلىنغان يازما مەنبەلەر بولمىسىمۇ، لېكىن 760- يىلى ئۇيغۇر يايلاق ئىمپېرىيىسىنىڭ خاقانى بۆگۈخاننىڭ مانى دىنىنى دۆلەت دىنى قىلىپ ئېلان قىلىشى، 960- يىلى سۇلتان سۇتۇق بۇغراخاننىڭ ئىسلامنى ئۇيغۇر قاراخان دۆلىتىنىڭ دۆلەت دىنى قىلىپ بېكىتىشى ئۇيغۇرنىڭ ئىككى قېتىملىق روھ كىرزىسىنى باشقىلاردىن دىن قوبۇل قىلىش ئارقىلىق ھەل قىلىشقا ئۇرۇنۇپ باققانلىقىنى چۈشەندۈردىغاندەك قىلىدۇ. 11- ئەسىرنىڭ ئىككىنچى يېرىمىدا يۈسۈپ خاس ھاجىب نېمە ئۈچۈن < قۇتادغۇبىلىك >(بەخت ئاتا قىلغۇچى بىلىم) ناملىق ئەسىرىنى يېزىپ قاراخانىيلار ھۆكۈمدارلىرىغا ھەدىيە قىلىدۇ؟ ئەمەلىيەتتە، يۈسۈپ خاس ھاجىپ قۇرۇلغىنىغا 200 يىلغا يېقىن بولغان قاراخانىيلار ھاكىمىيىتى ئىچىدىكى روھ كىرزىسىنى تونۇپ يەتكەندەك ۋە بۇنى بىلىم ۋە ئەخلاق ئارقىلىق ھەل قىلماقچى بولغاندەك قىلىدۇ (ئەپسۇس، بۈگۈنكى زامان ئىلىم-پىنىدا خاس ھاجىبنىڭ بۇ ئەسىرى مەزمۇن ۋە ئىدىيە ئېتىبارى بويىچە سىستېمىلىق تەتقىق قىلىنمىدى. تارىختىن بۈگۈنگە قەدەر مەركىزى ئاسىيا تۈركىي خەلىقلىرىنىڭ ئەينى زامانغا نىسبەتەن دۇنيا ھەققىدىكى بىر قەدەر چوڭقۇر بولغان بىلىشنىڭ بەلگىسى بولغان بەخت ئاتا قىلغۇچى بىلىم كۆز-قارىشىمۇ تولۇق چۈشىنىلمىدى، ئائىلە تەربىيە دەستۇرىغا تىخىمۇ ئايلىنالمىدى). ئوخشاشلا 20- ئەسىرنىڭ باشلىرىدا ئابدۇقادىر داموللام، ئابدۇخالىق ئۇيغۇر، مەمتىلى توختاجى تەۋپىق، قۇتلۇق شەۋقى ۋە ناسۇھا قاتارلىق ئىسلامىيەت مۇھىتىدا يېتىلگەن كىشىلەر شۇ دەۋرنىڭ جەدىتلىك ئىدىيىلىرى بىلەن ئۇيغۇرنى گۈللەندۈرۈشكە ئۇرۇنۇپ بېقىشنىڭ ئۆزىمۇ ئۇيغۇرلاردا روھ كىرزىسىنىڭ مەۋجۇتلۇقىنى ئېتىراپ قىلغاندەك كۆرۈنىدۇ. شۇ ۋەجىدىن ئىلىپ ئېيتقاندا ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىننىڭ روھ مەسىلىسىنى مىللىي گۈللىنىشكە ئاپىرىپ تاقىشىمۇ ئۇيغۇر تارىخىدىكى بىر خىل ئىزچىللىق ۋە دانالىق ئىكەنلىكىگە تەن بىرىمىز. ئەلۋەتتە، ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئۆزىنىڭ ئىسمى زىكرى قىلىنغان بۇ پارچە ماقالىسىدە ئۇيغۇرلارنىڭ روھىدىكى كېسەللىكنى ئۈچ جەھەتتىن--- ھەسەتخورلۇق، يۇرتۋازلىق ۋە ساختا شۆھرەتتىن ئىزدەيدۇ ۋە بۇ تۈگىتىلسە مىللى گۈللىنىش ئەمەلگە ئاشىدۇ دەپ چۈشىنىدۇ.

چوڭ جەھەتتىن ئىلىپ ئېيتقاندا پەلسەپە نەزەرىيىۋى پەلسەپە ۋە قوللىنىشچان پەلسەپە دىگەندەك ئىككى تۈرگە بۆلىنىدۇ. ئېتىكا (ئەخلاق) قوللىنىشچان پەلسەپە ئىچىدىكى بىر تۈردۇر.

ئا . مۇھەممەتئىمىن ئۆزىنىڭ < ئائىلە> ۋە < روھنى ساغلاملاشتۇرۇش-مىللەتنى گۈللەندۈرۈشنىڭ مۇقەددىمىسى> ناملىق ئەسەرلىرىدە بىر خىل يۈكسەك ئەخلاق، مىللى ئەخلاق ياراتماقچى بولغاندەك قىلىدۇ. ئەمەلىيەتتە، ئا . مۇھەممەتئىمىننىڭ ياراتماقچى بولغىنى بىر ئەۋلىيادۇر. ( بۇ يەردىكى ئەۋلىيانى نېتزى كۆزدە تۇتقان دەرىجىدىن تاشقىرى ئادەم، ئەۋلىيا بىلەن ئوخشاشلىقى بارمۇ دېگەن مەسىلىگە كىيىن جاۋاپ بىرىمىز ) نېتزىنىڭ زارائاسترا سىمۇ ئەخلاق يارىتىش بىلەن، خرىستىئان دىنىنىڭ چۈشكۈن، زەئىپ ، كىشىنى قۇل قىلىپ قويىدىغان ئەخلاقنى رەھىمسىز تەنقىد قىلىش بىلەن مەشھۇردۇر).

ئا . مۇھەممەتئىمىن ئىدىيىسى ماركىسىزم بىلەن ئىسلام تەسەۋۋۇپچى ئارىسىغا ئورۇنلاشتۇرۇلسا مۇۋاپىقدەك قىلىدۇ. ئا . مۇھەممەتئىمىن تەتقىقاتى نوقۇل ھالدا ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنىڭ ئاساسى مەزمۇنى كىشىلەرگە ئاددىي ھالدا تەسۋىرلەپ، كىشىلەرنىڭ ھەزىم قىلىشىغا تەييار قىلىپ بېرىش ئەمەس. بۇ خىلدىكى تەتقىقات
ئا . مۇھەممەتئىمىن تەسىرگە ئۇچرىغان ماركىسىزم ئەسەرلىرىنى ئۈگىنىش ( ئەمەلىيەتتە ماركسىزمنىڭ پەلسەپىسى ھېيگىل ۋە فىيىرباختىن كەلگەن . بۇ يەردە خىيالى سوتسىيالىزم ۋە ئىقتىساد ئىدىيىسى كۆزدە تۇتۇلمىدى) ئىسلام شەرقتىكى تەسەۋۋۇپ ۋە ئۇيغۇر كلاسسىك ئەدەبىياتى بىلەن سىردىشىپ، بۇ ئىدىيىلەرنىڭ تەسىرىنى ئا . مۇھەممەتئىمىن پەلسەپىۋى ئەسەرلىرىدىن سۈزۈپ، ئۇنى غەرب پەلسەپىسى مۇدىرىنىزىم، كىيىنكى مۇدىرنىزىمدىكى كانت، نېتزى، شوپېنخائۇئىر، ئەڭ مۇھىمى ھايدىگگىر، دارىدا قاتارلىقلارنىڭ ئىدىيىسىنىڭ ياردىمىدە چۈشىنىش ۋە ئىزاھلاشقا ئۇرۇنۇپ بېقىشتۇر. پەقەت مۇشۇنداق قىلغاندىلا تەتقىقاتچى ئا . مۇھەممەتئىمىننىڭ ئىدىيىسىنى تېپىپ چىقىش بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇيغۇرنىڭ زىھنىيەت (روھىيەت) ئۆزلىكىنى تېپىپ چىقىشقا ئۇل سالالايدۇ. (ئەسكەرتىش : مەن بۇ يەردە 20- ئەسىردە ئۇيغۇرلارنىڭ ئىچىدە ئابدۇقادىر ئەزىز بىلەن ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىندىن باشقا ئادەم بىر نەرسە يازمىدى دېمەكچى ئەمەس، بۇ يەردە پەقەت پەلسەپىگە ياتىدىغان دەۋرىگە ۋەكىللىك قىلالايدىغان بۇ ئىككىيلەننى 20- ئەسىرگە ۋەكىل قىلىپ چۈشىنىشنى لايىق تاپتىم. بۇ مىنىڭ شەخسى كۆز قارىشىم).

ئەلۋەتتە، ئالىمنىڭ ئەسەرلىرى كىشىلەر تەرىپىدىن سۆيۈپ ئوقۇلسا، ئۈگىنىلسە، مۇلاھىزە قىلىنسا ۋە ئۇنىڭ ئىدىيىسى يېڭىلانسا ئالىمنىڭمۇ روھى خوش بولىدۇ. ئالىمنى ئەسلەش باشقىلار مودا قىلىپ ئاغزىدىن چۈشۈرمەي سۆزلەپ يۈرگەن < ئەمدى ئۇيغۇرلاردىن بۇنداق ئادەم چىقمايدۇ، ھەي سەن مۇشۇ ئادەمنىڭ ئەسكەرلىرىدىنمۇ قۇسۇر تاپامسەن > دىگەندەك ھەددىدىن زىيادە گۆدەكلەرچە قىلىنغان چوقۇنۇش تۈسىنى ئالغان جۈملىلەر بىلەن ئەمەس، بەلكى ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنى چۈشىنىش بىلەن خاراكتېرلىنىدۇ. پېقىر ئۈگەڭەنلىرىمنىڭ ئازلىقى، پىكرىمنىڭ يۈزەكىلىكىگە قارىماي، مەرھۇم ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئەسەرلىرى ۋە ئۇنىڭ ئىلمى قىممىتى ھەققىدە ئازراق توختىلىپ ئۆتتۈم. مەن بۇ يەردە ئالىمنىڭ ياتقان يېرىنىڭ جەننەتتە بولىشىنى ئۈمىد قىلىش بىلەن بىر ۋاقىتتا ئۇنىڭغا بولغان سېغىنىش ۋە ئۇنىڭ ئەسەرلىرىنى ئۈگىنىش، تەتقىق قىلىشقا بولغان ئىستىكىمنىڭ كۈچلۈك، نىيىتىمنىڭ دۇرۇسلۇقىنى قەيت قىلىمەن.

يۇقىرىلار مىنىڭ 15 يىلدىن بىرى ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەتئىمىن ئەسەرلىرىنى ئۈگىنىش ۋە بۇلارنى 10 يىلدىن بۇيان غەرب پەلسەپىسىدىكى نېتزىچە ، ھايدىگىر، دارىدا قاتارلىقلارنىڭ ئەسەرلىرىدىن ئۈگەنگەنلىرىمگە بىرلەشتۈرۈشتىن پەيدا بولغان دەسلەپكى ئويلار، بەلكىم كۆز قاراشلىرىمدا بىر تەرەپلىمىلىك بولۇشى مۇمكىن، ئوقۇرمەنلەرنىڭ تەنقىدىي پوزىتسىيىدە بولۇشىنى ئۈمىد قىلىمەن.


تەھرىرلىگۈچى : ئۇيغۇر ئوقۇغۇچىلار مۇنبىرىدىن كورشات

ئالدىراشچىلىقتا بەزى ئىملا خاتالىقىنى تۈزتىشكە ئۈلگۈرۈپ بولالمىدۇق، ئوقۇرمەنلەرنىڭ توغرا چۈشىنىشىنى ئۈمۈت قىلىمىز.

_________________
Büyük insanlar yingi pikirlerni tartishar,
Normal insanlar Netijini tartishar,
Kichik insanlar Kishilerni tartishar.
Choqqigha qaytish Go down
oghuzkb
10.oghuz
avatar

Yézilmilar Sani : 400
töhpe : 846
tizimlatqan waqti : 2009-05-31
yishi : 37
Orni : Ulm, Germany

YollashMawzu: Re: Abdushükür Muhemmetimin - tarixiy matiryalizim bilen islam tese'ewwupi arisida   27.02.10 14:49

kona yiziqtikisi peste birildi:

teb'i, bizde shundaq bir ish bar, hayatida qedirlimeymiz, ketkendin kiyin qaxshaymiz. bu belkim bizning, yeni millitimizning sewenliki diyishke hem bolmas. chünki ular eng isil eserlirini hayatida kishiler bilen yüz körüshtürmidi. buning sewebi belkim ular medeniyet inqilabida tartqan azablirini yene körüshtin ensirgendu. misalen, bu bir ewlat ulugh kishilirimiz ichide turghun almas 86-yilidin bashlap "qedimki uyghur edebiyati", "honlarning qisqiche tarixi", "uyghurlar" qatarliq kitablarni yazdi. likin yazghanliri üchün medeniyet inqilabidiki kechmishlirni körmigen bolsimu, yiziqtin toxtitilip hayatining axiriqi minutliridimu öz xelqige ikki ighiz sözini diyelmey bu dunya bilen xoshlashti...

zurdun sabirning "anayurt" romani mu'ellip hayatidin kiyin biz bilen yüz körüshti. abdushükür muhemmed'iminning "qedimki merkizi asiya" namliq kitabimu oxshash rewishte oqurmenler bilen yüz körüshti. bu ulughlirimiz nimishqa eng yaxshi eserlirini hayatida bizge körsetmidi? miningche buning seweblirini kishiler arisidiki hesetxurluq, körelmeslikler bilen xolasilesh toghra emestu. bu ulughlirimiz hem bundaq ishlardin özini qachurup yürmes, iniqki ular öz eserlirining qimmitini, hem xelqiningmu shu qimmetni bilidighinini bilidu. peqet yiziq üstidilidin hayatining axirqi minutlirighiche ayrilghisi kelmigendu.

a. muhemmed'iminning hayat waqtida bezi kitablirini oqughan idim, bolopmu "farabi we uning pelsepe sistimisi" digen kitabi manga bekla yarighan idi. likin bezi kitablirni oqup hem xosh bolmighan idim. hayatidin kiyin chiqqan "qedimki merkizi asiya" digen kitabi mini bu alimimizgha bshqa bir yosunda qarashqa mejbur qilidi, qaytidin shundaq bir hörmet tuyghum qozghaldi. oylap qaldim, belki bu kishilirmiz öz waqtida oxshimighan qarashlardimu bolghandu, hettaki uyghur hayatidiki bezi nersilerge xata höküm qilghandu, belki bezi ishlarni etey qilghandu. bu yerde bir nersini qisturup ötey: mehellimizge yiqin bir jayda bir herbiler turidighan yer bolidighan. apamning diyishiche 60-yillarda u herbiler shundaq yaxshimish, 10 kilomitir yiraqliqtiki bazargha mingip qalsa u herbiler welispitlirige mindürwalarmish, arilap arilap kino eklip öziliri turghan jaygha pütün yizidikilerni chaqirip bille körermish. 90-yillargha kelgende ishlar bashqiche. uqushmay chöp qoghlap herbilerning hoylisigha kirip qalghan bir kalini yene shu herbiler gep qilmayla palta bilen chaniwitiptu, kalisining dedige chidimighan dihqan u yer bu yerlerge chipip baqqan bolsimu bir tiyin ündürwilish emes hetta bir ighiz kechürüm sorashqimu ige bolalmidi. bunchilik ishlargha kallisi eng addi ademmu höküm qilalaydu, seweblirini hem oyliyalaydu, emdi atilirimiz ulargha yash waqitliridiki neziride qaramdu? dimekchi bolghinim, shu ziyalilirimizmu oxshiship kitidighan ishlarni bashtin ötküzgendu belki... shundaqtimu bu kishilirimiz hayatining axriqi waqitlirida bolsimu bizge ölmes nersilerni qaldurup, öz qewrisini bizning menggüge ziyaret jayimiz qilip ketti.

meyli a.ötkür deyli, zordun sabir deyli, yaki a.muhemmed'imin deyli, insan iken ularmu xataliqlardin xaliy bolalmaydu, idiye toqunushi seweblik bir birini toghra chüshinishmigen ishlar hem bolghandu. likin ular yenila ulugh ademlirimiz, diqqet qilsingiz köpinchisi peyghember yishida biz bilen xoshlashti. buning özila bizge xili nersilerni chüshendürüp turidu. abduqadir jalaliddin özining qaysi bir esiride, xantengri meschiti yinida kitiwatqinida yoldiki tilemchining du'agha qol kötürüp "bashliq bolarsiz" dep pul telep qilghinida, ziyalimiz ---eger men bashliq bolsam bu yerde olturmas idingiz--- digen gipini chüshensek belki bu mesililerge bashqiche qarar iduq. künde haraq ichip jidel chiqiripla yüridighan bir mushtumzorni 5-fiwral weqesidin kiyin saqchi qilip qoyghan xelqimiz emes! isimizde bolsunki hesetxurluq, pitnexorluq, körermeslik uyghurghila xas nerse emes, bu hemme qewimlerde bar, insangha xas nerse, undaq bolmighanda tewrat, injil, qur'angha oxshash kitablar chüshüp yürmigen bolatti. shunga bu ulughlirimizning öz hayatida uchirghan dishwarchiliqlirini noqulla özmizdiki xataliqlargha artip qoyghum kelmeydu. axirda yene bir misal alay: dunyanggha eng dangliq "tebi'et" zhurnilida maqale ilan qilghan alimimiz doktur shöhret mutellipow wetenge barghanda pa'alyetliri nimishqa shunchilik cheklendi? hetta tilwizye qanilidimu tüzük bir orun birilmidi? doktur erkin sidiq barghanda nimishqa oqughuchilargha waskitbol meydanlirida, köl boylirida sözleshke mejbur boldi? bu hergizmu kishilirmizning ularning qedrini bilmigenlikidin bolmidi.

yazghuchi bolghan iken, öz nöwitide tenqidi pikirlerge uchirishi, bezi qattiq ighiz obzurchilardin qichip qutulalmasliqi teb'i, likin bu ishlarni yaman ish dep qarimaymen. likin bir munewwer yazghuchi hergizmu bir tenqidchining gipi bilen kishilerning neziridin chüshüp ketmeydu, qimmiti yoqilip qalmaydu. tenqidchiler shu eserlerdiki melum nuqtini ashurup turup sökidu, bumu xata emes, ular shundaq qilish arqiliq kishilerning diqqitini tartidu. gerche yuqardiki ismi atalghan ulughlirimizni shundaq hörmetlisemmu, ulargha eyni waqitta tenqidi hujumlarni qilghan kishilerge hem öchlük qilmaymen. tenqinchining rolimu shu yazghuchilarni tiximu yaxshi nersilerni barliqqa keltürüshige türtke bolidighu.

yighip iytqanda shu, abdushükür muhemmed'iminning millitimizning idiye tereqqiyatigha qoshqan töhpisini bir-ikki ighiz gep bilen iytip bolalmaymiz. iniqki waqit ötkensiri bu alimimiz tiximu yad iytilidu, hörmiti tiximu ashidu, uning hayati hem mexsus tetqiqat témiliri bolidu. uyghur hazirqi zaman ijtima'i pen tetqiqatida bu kishige oxshash sistimiliq, soghuqqan, heqiqi ilmi tüste ölmes eserler qaldurghan hayati herqandaq bir uyghur ziyalisigha munazire telep qilmaydighan iniq bir uqum dep chüshinimen.


تەبئى، بىزدە شۇنداق بىر ئىش بار، ھاياتىدا قەدىرلىمەيمىز، كەتكەندىن كىيىن قاخشايمىز. بۇ بەلكىم بىزنىڭ، يەنى مىللىتىمىزنىڭ سەۋەنلىكى دىيىشكە ھەم بولماس. چۈنكى ئۇلار ئەڭ ئىسىل ئەسەرلىرىنى ھاياتىدا كىشىلەر بىلەن يۈز كۆرۈشتۈرمىدى. بۇنىڭ سەۋەبى بەلكىم ئۇلار مەدەنىيەت ئىنقىلابىدا تارتقان ئازابلىرىنى يەنە كۆرۈشتىن ئەنسىرگەندۇ.مىسالەن، بۇ بىر ئەۋلات ئۇلۇغ كىشىلىرىمىز ئىچىدە تۇرغۇن ئالماس 86-يىلىدىن باشلاپ "قەدىمكى ئۇيغۇر ئەدەبىياتى"، "ھونلارنىڭ قىسقىچە تارىخى"، "ئۇيغۇرلار" قاتارلىق كىتابلارنى يازدى. لىكىن يازغانلىرى ئۈچۈن مەدەنىيەت ئىنقىلابىدىكى كەچمىشلىرنى كۆرمىگەن بولسىمۇ، يىزىقتىن توختىتىلىپ ھاياتىنىڭ ئاخىرىقى مىنۇتلىرىدىمۇ ئۆز خەلقىگە ئىككى ئىغىز سۆزىنى دىيەلمەي بۇ دۇنيا بىلەن خوشلاشتى...

زۇردۇن سابىرنىڭ "ئانايۇرت" رومانى مۇئەللىپ ھاياتىدىن كىيىن بىز بىلەن يۈز كۆرۈشتى. ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىننىڭ "قەدىمكى مەركىزى ئاسىيا" ناملىق كىتابىمۇ ئوخشاش رەۋىشتە ئوقۇرمەنلەر بىلەن يۈز كۆرۈشتى. بۇ ئۇلۇغلىرىمىز نىمىشقا ئەڭ ياخشى ئەسەرلىرىنى ھاياتىدا بىزگە كۆرسەتمىدى؟ مىنىڭچە بۇنىڭ سەۋەبلىرىنى كىشىلەر ئارىسىدىكى ھەسەتخۇرلۇق، كۆرەلمەسلىكلەر بىلەن خولاسىلەش توغرا ئەمەستۇ. بۇ ئۇلۇغلىرىمىز ھەم بۇنداق ئىشلاردىن ئۆزىنى قاچۇرۇپ يۈرمەس، ئىنىقكى ئۇلار ئۆز ئەسەرلىرىنىڭ قىممىتىنى، ھەم خەلقىنىڭمۇ شۇ قىممەتنى بىلىدىغىنىنى بىلىدۇ. پەقەت يىزىق ئۈستىدىلىدىن ھاياتىنىڭ ئاخىرقى مىنۇتلىرىغىچە ئايرىلغىسى كەلمىگەندۇ.

ئا. مۇھەممەدئىمىننىڭ ھايات ۋاقتىدا بەزى كىتابلىرىنى ئوقۇغان ئىدىم، بولوپمۇ "فارابى ۋە ئۇنىڭ پەلسەپە سىستىمىسى" دىگەن كىتابى ماڭا بەكلا يارىغان ئىدى. لىكىن بەزى كىتابلىرنى ئوقۇپ ھەم خوش بولمىغان ئىدىم. ھاياتىدىن كىيىن چىققان "قەدىمكى مەركىزى ئاسىيا" دىگەن كىتابى مىنى بۇ ئالىمىمىزغا بشقا بىر يوسۇندا قاراشقا مەجبۇر قىلىدى، قايتىدىن شۇنداق بىر ھۆرمەت تۇيغۇم قوزغالدى. ئويلاپ قالدىم، بەلكى بۇ كىشىلىرمىز ئۆز ۋاقتىدا ئوخشىمىغان قاراشلاردىمۇ بولغاندۇ، ھەتتاكى ئۇيغۇر ھاياتىدىكى بەزى نەرسىلەرگە خاتا ھۆكۈم قىلغاندۇ، بەلكى بەزى ئىشلارنى ئەتەي قىلغاندۇ. بۇ يەردە بىر نەرسىنى قىستۇرۇپ ئۆتەي: مەھەللىمىزگە يىقىن بىر جايدا بىر ھەربىلەر تۇرىدىغان يەر بولىدىغان. ئاپامنىڭ دىيىشىچە 60-يىللاردا ئۇ ھەربىلەر شۇنداق ياخشىمىش، 10 كىلومىتىر يىراقلىقتىكى بازارغا مىڭىپ قالسا ئۇ ھەربىلەر ۋەلىسپىتلىرىگە مىندۈرۋالارمىش، ئارىلاپ ئارىلاپ كىنو ئەكلىپ ئۆزىلىرى تۇرغان جايغا پۈتۈن يىزىدىكىلەرنى چاقىرىپ بىللە كۆرەرمىش. 90-يىللارغا كەلگەندە ئىشلار باشقىچە. ئۇقۇشماي چۆپ قوغلاپ ھەربىلەرنىڭ ھويلىسىغا كىرىپ قالغان بىر كالىنى يەنە شۇ ھەربىلەر گەپ قىلمايلا پالتا بىلەن چانىۋىتىپتۇ، كالىسىنىڭ دەدىگە چىدىمىغان دىھقان ئۇ يەر بۇ يەرلەرگە چىپىپ باققان بولسىمۇ بىر تىيىن ئۈندۈرۋىلىش ئەمەس ھەتتا بىر ئىغىز كەچۈرۈم سوراشقىمۇ ئىگە بولالمىدى. بۇنچىلىك ئىشلارغا كاللىسى ئەڭ ئاددى ئادەممۇ ھۆكۈم قىلالايدۇ، سەۋەبلىرىنى ھەم ئويلىيالايدۇ، ئەمدى ئاتىلىرىمىز ئۇلارغا ياش ۋاقىتلىرىدىكى نەزىرىدە قارامدۇ؟ دىمەكچى بولغىنىم، شۇ زىيالىلىرىمىزمۇ ئوخشىشىپ كىتىدىغان ئىشلارنى باشتىن ئۆتكۈزگەندۇ بەلكى... شۇنداقتىمۇ بۇ كىشىلىرىمىز ھاياتىنىڭ ئاخرىقى ۋاقىتلىرىدا بولسىمۇ بىزگە ئۆلمەس نەرسىلەرنى قالدۇرۇپ، ئۆز قەۋرىسىنى بىزنىڭ مەڭگۈگە زىيارەت جايىمىز قىلىپ كەتتى.

مەيلى ئا.ئۆتكۈر دەيلى، زوردۇن سابىر دەيلى، ياكى ئا.مۇھەممەدئىمىن دەيلى، ئىنسان ئىكەن ئۇلارمۇ خاتالىقلاردىن خالىي بولالمايدۇ، ئىدىيە توقۇنۇشى سەۋەبلىك بىر بىرىنى توغرا چۈشىنىشمىگەن ئىشلار ھەم بولغاندۇ. لىكىن ئۇلار يەنىلا ئۇلۇغ ئادەملىرىمىز، دىققەت قىلسىڭىز كۆپىنچىسى پەيغەمبەر يىشىدا بىز بىلەن خوشلاشتى. بۇنىڭ ئۆزىلا بىزگە خىلى نەرسىلەرنى چۈشەندۈرۈپ تۇرىدۇ. ئابدۇقادىر جالالىددىن ئۆزىنىڭ قايسى بىر ئەسىرىدە، خانتەڭرى مەسچىتى يىنىدا كىتىۋاتقىنىدا يولدىكى تىلەمچىنىڭ دۇ'ئاغا قول كۆتۈرۈپ "باشلىق بولارسىز" دەپ پۇل تەلەپ قىلغىنىدا، زىيالىمىز ---ئەگەر مەن باشلىق بولسام بۇ يەردە ئولتۇرماس ئىدىڭىز--- دىگەن گىپىنى چۈشەنسەك بەلكى بۇ مەسىلىلەرگە باشقىچە قارار ئىدۇق. كۈندە ھاراق ئىچىپ جىدەل چىقىرىپلا يۈرىدىغان بىر مۇشتۇمزورنى 5-فىۋرال ۋەقەسىدىن كىيىن ساقچى قىلىپ قويغان خەلقىمىز ئەمەس! ئىسىمىزدە بولسۇنكى ھەسەتخۇرلۇق، پىتنەخورلۇق، كۆرەرمەسلىك ئۇيغۇرغىلا خاس نەرسە ئەمەس، بۇ ھەممە قەۋىملەردە بار، ئىنسانغا خاس نەرسە، ئۇنداق بولمىغاندا تەۋرات، ئىنجىل، قۇرئانغا ئوخشاش كىتابلار چۈشۈپ يۈرمىگەن بولاتتى. شۇڭا بۇ ئۇلۇغلىرىمىزنىڭ ئۆز ھاياتىدا ئۇچىرغان دىشۋارچىلىقلىرىنى نوقۇللا ئۆزمىزدىكى خاتالىقلارغا ئارتىپ قويغۇم كەلمەيدۇ. ئاخىردا يەنە بىر مىسال ئالاي: دۇنياڭغا ئەڭ داڭلىق "تەبىئەت" ژۇرنىلىدا ماقالە ئىلان قىلغان ئالىمىمىز دوكتۇر شۆھرەت مۇتەللىپوۋ ۋەتەنگە بارغاندا پائاليەتلىرى نىمىشقا شۇنچىلىك چەكلەندى؟ ھەتتا تېلۋىزيە قانىلىدىمۇ تۈزۈك بىر ئورۇن بىرىلمىدى؟ دوكتۇر ئەركىن سىدىق بارغاندا نىمىشقا ئوقۇغۇچىلارغا ۋاسكىتبول مەيدانلىرىدا، كۆل بويلىرىدا سۆزلەشكە مەجبۇر بولدى؟ بۇ ھەرگىزمۇ كىشىلىرمىزنىڭ ئۇلارنىڭ قەدرىنى بىلمىگەنلىكىدىن بولمىدى.

يازغۇچى بولغان ئىكەن، ئۆز نۆۋىتىدە تەنقىدى پىكىرلەرگە ئۇچىرىشى، بەزى قاتتىق ئىغىز ئوبزۇرچىلاردىن قىچىپ قۇتۇلالماسلىقى تەبئى، لىكىن بۇ ئىشلارنى يامان ئىش دەپ قارىمايمەن. يەنى، بىر مۇنەۋۋەر يازغۇچى ھەرگىزمۇ بىر تەنقىدچىنىڭ گىپى بىلەن كىشىلەرنىڭ نەزىرىدىن چۈشۈپ كەتمەيدۇ، قىممىتى يوقىلىپ قالمايدۇ. تەنقىدچىلەر شۇ ئەسەرلەردىكى مەلۇم نۇقتىنى ئاشۇرۇپ تۇرۇپ سۆكىدۇ، بۇمۇ خاتا ئەمەس، ئۇلار شۇنداق قىلىش ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ دىققىتىنى تارتىدۇ. گەرچە يۇقاردىكى ئىسمى ئاتالغان ئۇلۇغلىرىمىزنى شۇنداق ھۆرمەتلىسەممۇ، ئۇلارغا ئەينى ۋاقىتتا تەنقىدى ھۇجۇملارنى قىلغان كىشىلەرگە ھەم ئۆچلۈك قىلمايمەن. تەنقىنچىنىڭ رولىمۇ شۇ يازغۇچىلارنى تىخىمۇ ياخشى نەرسىلەرنى بارلىققا كەلتۈرۈشىگە تۈرتكە بولىدىغۇ.

يىغىپ ئىيتقاندا شۇ، ئابدۇشۈكۈر مۇھەممەدئىمىننىڭ مىللىتىمىزنىڭ ئىدىيە تەرەققىياتىغا قوشقان تۆھپىسىنى بىر-ئىككى ئىغىز گەپ بىلەن ئىيتىپ بولالمايمىز. ئىنىقكى ۋاقىت ئۆتكەنسىرى بۇ ئالىمىمىز تىخىمۇ ياد ئىيتىلىدۇ، ھۆرمىتى تىخىمۇ ئاشىدۇ، ئۇنىڭ ھاياتى ھەم مەخسۇس تەتقىقات تېمىلىرى بولىدۇ. ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئىجتىمائى پەن تەتقىقاتىدا بۇ كىشىگە ئوخشاش سىستىمىلىق، سوغۇققان، ھەقىقى ئىلمى تۈستە ئۆلمەس ئەسەرلەر قالدۇرغان ھاياتى ھەرقانداق بىر ئۇيغۇر زىيالىسىغا مۇنازىرە تەلەپ قىلمايدىغان ئىنىق بىر ئۇقۇم دەپ چۈشىنىمەن.

_________________
ilxatérem
Choqqigha qaytish Go down
http://www.uni-ulm.de/~bkuerban/
korshat
8.tomuz
avatar

Yézilmilar Sani : 325
töhpe : 615
tizimlatqan waqti : 2009-05-31
yishi : 34
Orni : Deutschland

YollashMawzu: Re: Abdushükür Muhemmetimin - tarixiy matiryalizim bilen islam tese'ewwupi arisida   27.02.10 14:50

xanzularning her bir dewir, her bir dewirning ademlirini yitildurdu deydighan gipi bar. Abduqadir Ezizi shu dewirning tesirde shu dewirge xas idiyeni oylap chiqqan bolsa, Abdushukur Muhemmetimin mu hazirqi uyghur jemiytige mas halda oz pikirlirini bayan qilghan. Abduqadir Ezizi ashu dewirge xas islamiyetke yiqin idiyelirini otturgha qoyghan bolsa, Abdushukur Muhemmetimin sotsiyalistik dewrige mas markisizim bilen yiqinraq kilidighan idiyelirini bayan qilghan.
menmu Tahir Qhirining pikirge qoshulimen. Abduqadir Ezizi bilen Abdushukur Muhemmetimin 20. esirdiki uyghurlar ichidiki pelsepige yatidighan eserlerni yazghuchilargha wekillik qilalaydu, hemde bularni 20. esirge wekil qilip ilishqa bolidu dep oylaymen.

PS: Tahirning aldirashchiliq ichidin waqit chiqirip merhumni xatirligenlikidin bekmu memnun boldum. rexmet sanga....

_________________
Büyük insanlar yingi pikirlerni tartishar,
Normal insanlar Netijini tartishar,
Kichik insanlar Kishilerni tartishar.
Choqqigha qaytish Go down
Sponsored content




YollashMawzu: Re: Abdushükür Muhemmetimin - tarixiy matiryalizim bilen islam tese'ewwupi arisida   

Choqqigha qaytish Go down
 
Abdushükür Muhemmetimin - tarixiy matiryalizim bilen islam tese'ewwupi arisida
Choqqigha qaytish 
1. bet (jem'iy 1 bet)

Permissions in this forum:Bu sehipidiki yézilmilargha jawab yazalmaysiz.
Uyghur Oqughuchilar Munbiri :: Yazmilar :: abdushükür muhemmed'imingha bighishlanghan mexsus sehipe-
Buninggha ötüsh: